کريم تابش / بنفشه طهماسبي - اعتماد : اين بهار که از راه برسد، براي اهل سياست و کياست يادآور روزهايي است که عصري نو در تاريخ سياسي ايران متولد شد. اين بهار که از راه برسد لحظه شمار تاريخ يک عدد ديگر بر شمارگان عمر اصلاحات مي افزايد و کودک اصلاحات بايد يازده شمع به ياد تولد جنبشي که در دوم خرداد 76 «جنبش اصلاح طلبي» نام گرفت بيفروزد. اين بهار که از راه برسد يازده سال از آن روز که «سيدمحمد خاتمي» پا به کارزار انتخابات رياست جمهوري گذاشت و نتيجه رقابتش در اين ميدان 20 ميليون راي به اصلاحات شد، خواهد گذشت. انگار همين ديروز بود که رئيس کتابخانه ملي ايران، وزير مستعفي وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي قدم به نهاد رياست جمهوري گذاشت. انگار همين ديروز بود که او براي دومين بار کانديداي انتخابات رياست جمهوري شد و با چشماني اشک آلود زمزمه کرد؛ «آمده ام با تکيه بر همان عهد پيشين» و گويا همين ديروز بود که با جمله «استاده ام چو شمع، نترسان ز آتشم» نامش را در فهرست کانديداهاي رياست جمهوري ثبت کرد. حال اين بهار که از راه برسد، دو سال و اندي است که همچون سال هاي حضورش در کتابخانه ملي ايران در بنياد باران خلوت گزيده و گاه و بيگاه ميزبان خبرنگاران و روزنامه نگاراني است که هشت سال دولت اصلاحات را پا به پاي او براي تاريخ روايت کردند. مي گويد شايد روزي خاطراتش را براي تاريخ به رشته تحرير درآورد و ناگفته ها را بر زبان کتاب جاري سازد. اين را بارها در جمع همان روزنامه نگاران و خبرنگاراني که سال ها همراه او در حياط سبز دولت حضور يافتند و از او درباره همه جا و همه چيز پرسيدند، گفته است. شايد روزي ناگفته هايش را بر صفحات کتاب خاطراتش حک کند و به تماشاي چهره قضاوت ايرانيان بنشيند؛ قضاوت بر آنچه در آن هشت سال بر او گذشت و او ديد و شنيد و گاه زبان به شکايت گشود. قصه آغاز جنبش اصلاح طلبي ايران هرچند در دوم خرداد 76 کليد خورد، اما بايد حکايت را از آن روزي آغاز کنيم که «سيدمحمد خاتمي» در اردکان شهري در دل کوير يزد زاده شد؛ 15 مهر 1322 بود که سيدمحمد خاتمي متولد شد. پدرش «روح الله خاتمي» موسس مدرسه علميه اردکان و از روحانيون بنام بود. او نيز راه پدر را در پيش گرفت و با روي آوردن به دروس حوزوي طلبه شد. اما اين آغاز راه براي سيدمحمد خاتمي بود. تحصيلاتش را در رشته کارشناسي فلسفه غرب در دانشگاه اصفهان ادامه داد و پس از آنکه مدرک کارشناسي ارشدش را در رشته علوم تربيتي از دانشگاه تهران اخذ کرد، راهي قم شد تا دروس عالي حوزوي را تا درجه اجتهاد ادامه دهد.با پيروزي انقلاب اسلامي در سال 1357 در انتخابات مجلس شوراي اسلامي شرکت کرد و به نمايندگي از حوزه اردکان و ميبد بر يکي از کرسي هاي مجلس تکيه زد و پس از آن در سال 1360 به فرمان امام خميني(ره) سرپرست موسسه مطبوعاتي کيهان شد. با اين حال سال 1361 براي سيدمحمد خاتمي آغاز عصري دگر بود. او اين بار بايد بر مسندي مي نشست که برايش سال ها بعد تکيه بر بلندترين جايگاه امور اجرايي کشور را ارمغان داشت. گويا تقدير براي سيدمحمد خاتمي چنين نوشته بود که بايد اول وزارت را تجربه مي کرد و بدين سان او در کابينه «ميرحسين موسوي» هدايت وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي را برعهده گرفت. کرسي يي که در کابينه «هاشمي رفسنجاني» هم مدتي عهده دارش بود و به ناچار کوله بار وزارت را در دولت وي بر زمين گذاشت و شد «وزير مستعفي فرهنگ و ارشاد اسلامي دولت هاشمي رفسنجاني». پس از آن سيدمحمد خاتمي رهسپار کتابخانه ملي ايران شد تا در لباس رئيس کتابخانه ملي براي اعتلاي فرهنگ سرزمين ايران آستين بالا بزند. اما سرنوشت براي اين زاده کوير بازي ديگري رقم زده بود. دوم خرداد 76 در پيش بود و بايد مردي از جنس ديگر زمام امور اجرايي کشور را به دست مي گرفت و اين گونه شد که سيدمحمد خاتمي 54ساله با ورودش به عرصه انتخابات رياست جمهوري در رقابت اصلي با «علي اکبر ناطق نوري» با 20 ميليون راي قدم به نهاد رياست جمهوري گذاشت.چهار سال پس از اولين حضورش در انتخابات، او يک بار ديگر در 18 خرداد 1380 براي يک دوره چهار ساله ديگر انتخاب شد و به اين ترتيب هشت سال از تاريخ سياسي ايران با نام وي گره خورد. هشت سالي که به گفته اش هر 9 روز با يک بحران همراه بود؛ از استيضاح «عبدالله نوري» وزير کشورش، ماجراي کنفرانس برلين، ماجراي قتل هاي زنجيره يي و اعلام رسمي وجود عوامل خودسر در وزارت اطلاعات وقت تا ردصلاحيت گسترده چهره هاي اصلاح طلب در هفتمين انتخابات مجلس شوراي اسلامي.و سرانجام هشت سال دولت اصلاحات سيدمحمد خاتمي با همه کاستي ها و دستاوردهايش 12 مرداد 1384 با تحويل کليد نهاد رياست جمهوري به دولت اصولگراي محمود احمدي نژاد پايان يافت، اگرچه که اين پايان کار خاتمي نبود.او اين بار سفر در کسوت رئيس مرکز گفت وگوهاي تمدن ها را آغاز کرد. سال 2006 ميلادي براي خاتمي سال سفر بود. او ابتدا به امريکا رفت و پس از آن به دعوت چند دانشگاه عازم انگليس و اسکاتلند شد. اما سال 1386 براي رئيس جمهوري سابق سال سفرهاي استاني لقب گرفت. سالي که با سفرش به شيراز، يزد، مشهد، تبريز و کرمان با استقبال مردمي روبه رو شد که نام سيدمحمد خاتمي برايشان يادآور جنبش اصلاح طلبي بود.حال بهار که از راه برسد، دومين روز از آخرين ماه آن يادآور همان روزها است؛ روز تولد «جنبش اصلاح طلبي».
---
گفت وگوي اختصاصي با مردي که جنبش اصلاح طلبي ايران از وراي انتخاب او به عنوان پنجمين رئيس جمهوري ايران شکل گرفت براي خبرنگاران ايراني سخت و براي خبرنگاران خارجي کاري ممکن است.سيد محمد خاتمي را بارها در جمع خبرنگاران حوزه دولت اصلاحات ديده ايم، از او گلايه کرده ايم و پاسخش را شنيده ايم. اما هيچ گاه مجالي براي گفت وگويي اختصاصي با او به عنوان روزنامه نگاري ايراني نيافته ايم. شايد اين جبر زمانه است که او ترجيح مي دهد با هيچ يک از آنها مصاحبه يي اختصاصي نداشته باشد.با اين وجود خاتمي به سوالات سالنامه اعتماد پاسخ داد. اولين پرسش ما از او درباره امکان حضور فعال جناح دوم خرداد به عنوان نيروي فعال در صحنه سياسي کشور در شرايط کنوني بود.اين سوال را از آن رو با خاتمي در ميان گذاشتيم که دامنه حضور نيروهاي اصلاح طلب در عرصه حکومت هر روز تنگ تر مي شود. هشتمين انتخابات مجلس شوراي اسلامي به رغم تاييد صلاحيت دوباره برخي اصلاح طلبان براي حضور در انتخابات خاطرات هفتمين دوره انتخابات مجلس شوراي اسلامي را تداعي مي کرد.با اين حال اصلاح طلبان از جمله سيدمحمد خاتمي بر حضور در انتخابات دوره هشتم مجلس تاکيد کردند.اگرچه او در گفت وگو با سالنامه اعتماد با اشاره به ردصلاحيت بسياري از چهره هاي اصلاح طلب بر اين نظر بود که «مقدمات کار براي برگزاري انتخاباتي پرشور و رقابتي چندان اميدبخش نيست.»
اما در عين حال بر اين نظر نيز تاکيد داشت که «نيروهاي معتقد به اصل نظام و مدافع جمهوري اسلامي به معني تمام کلمه بايد با همه وجود در عرصه بمانند.»
او گفت؛ «جريان هايي مي کوشند تا آنها را به زور از عرصه بيرون برانند. اين در حالي است که نظام از آن همه و به خصوص کساني است که به آرمان هاي اصيل انقلاب بزرگ ملت ايران و خواست تاريخي آنان که در صورت جمهوري اسلامي تجلي کرده، وفادارند.» به باور خاتمي؛ «اصلاح طلبي اصيل ريشه در خواست و جهت گيري ديرين ملت ايران دارد، هرچند که ممکن است در تئوري و در عمل دچار اشکالاتي باشد.» با اين همه خاتمي اين امر را طبيعي دانست و گفت که حتماً اشکالات آنها از مخالفان شان کمتر است.
دفاع از گفتمان اصلاحات
رئيس جمهوري سابق سپس به دفاع از گفتمان اصلاحات پرداخت و به مخالفان اصلاحات چنين پاسخ داد؛ «امروز گفتمان اصلاحات به رغم فضاسازي هاي تبليغات رسمي نيرومندترين گفتمان نه تنها در ايران که در سراسر جهان اسلام است و همين باعث اميدواري است.»
او کار فرهنگي در زمينه مباني و چارچوب هاي اصلاحات اصيل و نيز تقويت گفتمان اصلاح طلبي را امري ضروري دانست و تاکيد کرد کم کاري هاي موجود در اين ارتباط را جبران خواهند کرد.او همچنين خواستار آن شد تا تهديدها نسبت به نهادهايي که حق حاکميت مردم و استقرار جمهوري اسلامي را تضمين مي کنند برطرف شود.در ادامه از رئيس جمهوري سابق درخصوص برنامه هاي آتي مجمع روحانيون مبارز پرسيديم که او چنين پاسخ داد؛ «مجمع روحانيون مبارز يک جريان سياسي اصيل است که مي کوشد در عرصه فرهنگي به خصوص تبيين اسلام پويا که از وجهه اجتماعي مردم سالاري برخوردار است فعال باشد.» خاتمي سپس از برنامه هاي آتي مجمع روحانيون مبارز در اين زمينه خبر داد.
پرونده هسته يي با هياهو و ادعا حل نمي شود
روزي که سيدمحمدخاتمي دولت را به محمود احمدي نژاد سپرد، ايران در عرصه سياست خارجي وجهه قابل قبولي کسب کرده بود و سياست تنش زدايي دولت اصلاحات، کشتي ديپلماسي ايران را در آرام ترين اقيانوس سياست خارجي از زمان پيروزي انقلاب اسلامي هدايت مي کرد.هرچند که پرونده هسته يي ايران دوره دوم دولت خاتمي را با چالش هايي روبه رو کرد، اما هيچ کدام از اين چالش ها منجر به صدور قطعنامه هاي شوراي امنيت سازمان ملل متحد در قبال فعاليت هاي هسته يي ايران نشد.اکنون دو سال و نيم پس از آن روزي که دولت اصولگراي نهم سکان هدايت کشتي ديپلماسي ايران را برعهده گرفته، شوراي امنيت سازمان ملل متحد سه قطعنامه را در قبال فعاليت هاي هسته يي ايران به تصويب رسانده است. اما اين تمامي حکايت سياست خارجي دولت نهم نيست که شرح آن در اين گزارش نمي گنجد.از اين رو موضوع سياست خارجي دولت نهم و جايگاه بين المللي ايران در سال پيش رو را با توجه به صدور قطعنامه هاي شوراي امنيت با خاتمي در ميان گذاشتيم. او اگرچه بهره مندي از فناوري هسته يي صلح آميز را حق ما مي داند که ديگران بايد به آن توجه کنند، اما بر اين نکته نيز تاکيد مي کند که با هياهو و ادعا مشکل رفع نمي شود. خاتمي در اين باره گفت؛ «اصل قضيه هسته يي روشن است، حقي است که ما داريم و ديگران هم بايد به آن تن بدهند و خوشبختانه فعاليت هايي که نه تنها در اين دو سه سال، بلکه از سال ها پيش با سختي و مرارت و کم ادعايي انجام گرفت به نتايج خوبي رسيده است.» او سپس چنين تاکيد کرد؛ «ولي در اين خصوص مشکلي وجود دارد که با هياهو و ادعا رفع نمي شود.»
به اعتقاد خاتمي «پايداري و دفاع از حق خود و جست وجوي راه هاي منطقي کم هزينه تر و پرفايده تر است و مي تواند موفقيت را بيشتر و هزينه ها را کمتر کند.»
نگاه به چالش هاي پيش رو در خارج از مرزهاي ايران، بخش ديگري از پرسش هاي ما از رئيس جمهور سابق است و او با اين باور که همه چالش هاي جهاني در سال آتي از اهميت برخوردارند، وضعيت روزهاي آينده را چنين تشريح کرد؛«مطمئناً در فلسطين، لبنان، عراق و افغانستان مشکلات فراوان خواهد بود و به نظرم وضع امنيتي افغانستان بدتر مي شود چرا که به رغم دخالت بيگانگان مشکلات اين کشور حل نشده و بر دامنه آن افزوده شده است.»
او تحليلي هم از اوضاع منطقه و تاثير آن بر ايران ارائه کرد؛«اين خطر وجود دارد که امريکا و اشغالگران با نيروهاي تندرو و افراطي به نحوي به توافق برسند که اين براي منطقه و ايران خطرناک است.»خاتمي در ادامه اوضاع آشفته پاکستان را خطري ديگر براي منطقه قلمداد کرد.
مقابله با اسلام هراسي و افراط گرايي کور
پنجاه و سومين اجلاس مجمع عمومي سازمان ملل متحد با اين نطق سيدمحمد خاتمي(رئيس جمهوري سابق ايران) همراه بود؛«به نام جمهوري اسلامي ايران پيشنهاد مي کنم که به عنوان اولين گام سال 2001 از سوي سازمان ملل متحد سال گفت وگوي تمدن ها ناميده شود با اين اميد که با اين گفت وگو نخستين گام هاي ضروري براي تحقق آزادي و عدالت جهاني برداشته شود.» و با اين پيشنهاد که از همان آغاز با استقبال کوفي عنان دبيرکل وقت سازمان ملل متحد روبه رو شد مرکز مطالعات بين المللي گفت وگوي تمدن ها نيز با دستور سيدمحمد خاتمي فعاليت خود را آغاز کرد. خاتمي بر اين نظر است که گفت وگوي تمدن ها پروژه يي سياسي نبود که نتايجي قريب الوقوع داشته باشد. به گفته او «هدف از طرح چنين مطلبي ارائه الگويي به دور از خشونت، ستيز، تعصب و سوءتفاهم هاي فرهنگي بود.»
هر چند که سال 2001 يا همان سال گفت وگوي تمدن ها با حادثه يازدهم سپتامبر مصادف شد اما به باور خاتمي اين حادثه نتوانست ذره يي از ميزان اهميت اهداف گفت وگوي تمدن ها بکاهد.به هر حال پس از طرح ايده گفت وگوي تمدن ها مرکز آن به رياست خاتمي در ژنو تشکيل شد و هم اکنون بسياري از چهره هاي فرهنگي از اديان مختلف در آن فعاليت مي کنند. سيدمحمد خاتمي در گفت وگو با سالنامه اعتماد نيز در اين باره چنين گفت؛«گفت وگوي تمدن ها امروز يک جريان مورد توجه در سراسر جهان است و خوشبختانه مرکز گفت وگو در ژنو با همه محدوديت ها و امکانات آرام و سامان يافته برنامه هاي خوبي براي سال آينده دارد.» او اظهار اميدواري کرد بتوانند با ارائه چهره منطقي و عدالت خواه از اسلام به خصوص در مقابله با دو موج وحشتناک اسلام هراسي و افراط گرايي کور، وظيفه خود را ايفا کنند و از جهان اسلام و مردم آن و به خصوص از حيثيت و اعتبار و جايگاه ايران در عرصه جهاني دفاع کنند. خاتمي در ادامه با تاکيد بر اينکه جهان از خشونت، جنگ، ترور، سرکوب و ناامني رنج مي برد، اظهار داشت؛«گفت وگوي تمدن ها يک جريان غيردولتي است که مي تواند با همکاري نهادها و سازمان هاي معتبر مردمي حداقل در عرصه افکار عمومي در جهت محدوديت بيشتر خشونت گرايان از هر جنس و هر جا موثر باشد.»
تضعيف اسلام به نام اسلام
يکي از نگراني هاي اصلي خاتمي طي تمامي سال هاي گذشته ظهور جريان هاي تندرو بود که به گفته اش «در جهت به اصطلاح اسلام، جز خشونت و تخريب چيز ديگري را نمي شناسند.»
او بارها طي سخنراني هايش خشونت به هر شکل ممکن را خصوصاً به نام دين محکوم کرده است. به باور او «خشونت اگر به نام دين باشد دو جنايت صورت مي گيرد؛ يکي خود خشونت است و ديگري به نام ديني که ضدخشونت است.»
خاتمي بارها از پديده يي به نام «فاشيسم اسلامي» انتقاد کرده که به گفته اش از سوي مراکز خاصي در دنيا به آن دامن زده مي شود. او همچنين بر اين نظر است که بايد با گرايش هاي افراطي و خشن چه در اسلام و چه در مسيحيت و حتي در اديان و ملت هاي ديگر مقابله کنيم.شايد از اين رو در گفت وگو با ما نيز يک بار ديگر چنين تاکيد کرد؛«کساني که به نام اسلام يا براي مبارزه با آن اين الگو را تضعيف يا زمينه هاي استقرار و بسط آن را تنگ مي کنند خواسته يا ناخواسته در جهت مقابله با اسلامي که مي تواند و بايد گره گشا باشد حرکت مي کنند.»
او اسلام گرايي را يک واقعيت توصيف کرده و اين پرسش را مطرح مي کند؛ آيا اسلام مي تواند زندگي بشر را در جهان آشفته و رنجور از خشونت و بي منطقي اداره کند؟ و خود نيز چنين پاسخ مي دهد؛«من معتقدم بخش مهمي از جهان اسلام بر حق حاکميت انسان بر سرنوشت خويش و آزادي هاي مشروع او استقبال مي کنند و بايد گفتمان اين اسلام را استوار و ترويج کرد.»
اما نقطه مقابل چنين رويکردي از اسلام، افراط گرايي، واپس گرايي و خشونت گرايي به نام اسلام است که به باور خاتمي نگران کننده است.
او بر اين نظر است که «سياست هاي نادرست قدرت هاي توسعه طلب به خصوص امريکا سبب جذابيت اين گرايش ميان بخش هايي از جهان اسلام شده است و در اين باب اگر قرار باشد کسي را مورد سرزنش قرار دهيم اين ملامت بيشتر متوجه قدرت هايي است که با سياست هاي خشن غيرمنطقي و اعمال معيارهاي دوگانه راه را بر حرکت ها و گرايش هاي افراطي بازتر مي کنند.»
با اين حال رئيس مرکز گفت وگوي تمدن ها تاکيد مي کند؛«جهان به سوي محکوميت افراط و خشونت و تمايل به ثبات و امنيت براساس معنويت و حرمت انسان در حرکت است.» به باور خاتمي اسلامي که ملت ايران در سايه آن حرکت مي کند اسلامي به دور از خشونت و افراط است.در واپسين روزهاي سال 1386 خاتمي سعي کرد با حضور در شهرهاي مختلف و فعاليت سياسي به برگزاري شکوهمندتر انتخابات مجلس هشتم و تحکيم مردم سالاري کمک کند، اما دست هاي پيدا و پنهان روي سيد اصلاحات را از مردم پوشاند تا او کمتر از انتخابات سخن بگويد و با بيم به فردا بنگرد.
خسوف اصلاحات کي به پايان خواهد رسيد؟
---
حال بهاري ديگر در راه است و مردي از دل کوير شايد در انتظار بهاري ديگر در عرصه سياست است.
